Bosna i Hercegovina godišnje izdvaja oko 200 miliona eura za državnu pomoć, ali najveći dio tog novca završava u subvencionisanju javnih preduzeća i pokrivanju njihovih višemilionskih gubitaka, pokazuju izvještaji o državnoj pomoći koje je analizirao Radio Slobodna Evropa.
Za razliku od zemalja EU, poput Njemačke i Francuske, koje državnu pomoć koriste za razvoj novih industrija, zelenu tranziciju i tehnološke inovacije, BiH najveći dio javnog novca usmjerava prema sektorima koji bez kontinuiranih subvencija teško mogu opstati.
Prema podacima iz analiziranih izvještaja, gotovo polovina ukupne državne pomoći u BiH odnosi se na takozvane usluge od opšteg ekonomskog interesa, a među najvećim korisnicima pomoći nalaze se željeznice, poštanska i komunalna preduzeća, te javni prevoz.
Samo u posljednjih pet godina iz entitetskih, kantonalnih i opštinskih budžeta isplaćeno je više od 1,1 milijarde eura subvencija i grantova.
Za tehnološki razvoj, istraživanje i inovacije u istom periodu izdvojeno je svega oko 60.000 eura.
Ako se tome pridodaju transferi koje javne kompanije isplaćuju povezanim društvima koja su u njihovom vlasništvu, ukupan iznos državne pomoći premašuje milijardu eura godišnje.
„Zemlje EU državnu pomoć koriste kako bi stvorile novu vrijednost i povećale konkurentnost. U BiH se pomoć uglavnom koristi kako bi se spriječio kolaps postojećih sistema“, rekao je za RSE penzionisani profesor ekonomije Rajko Tomaš.
Tomaš kaže kako ideja državne pomoći sama po sebi ima smisla, „ali kako mi to u BiH radimo, baš i nema“.
„O tome sam godinama pisao i govorio, pokušavao nešto promijeniti, ali bez uspjeha. Vidim da se sistem kreće u potpuno drugom smjeru“, rekao je Tomaš za RSE, koji je bio i član vijeća koje bi trebalo da nadgleda dodjelu državne pomoći u BiH.
ZA INOVACIJE NULA EURA
Prema podacima iz entitetskih izvještaja o državnoj pomoći, od 2020. do 2024. godine u BiH nije izdvojen nijedan euro za istraživanje, razvoj i inovacije.
Istovremeno su desetine miliona eura godišnje usmjeravane prema javnim preduzećima i sektorima sa dugogodišnjim finansijskim problemima.
Među najvećim korisnicima pomoći nalaze se željeznice, poštanska i komunalna preduzeća te javni prevoz u Federaciji BiH i Republici Srpskoj.
Finansijski izvještaji tih kompanija pokazuju da značajan dio prihoda ostvaruju upravo iz budžetskih subvencija, dok najveći dio rashoda odlazi na plate zaposlenih.
Pošte Srpske su, primjera radi, tokom posljednjih pet godina iz entitetskog budžeta primile oko 2,5 miliona eura pomoći pod obrazloženjem „pružanja usluga od opšteg interesa“.
U istom periodu broj zaposlenih povećan je za više od 200 radnika, a troškovi njihovih plata procjenjuju se na oko 12 miliona eura, prema izvještajima o poslovanju.
Kada je riječ o pomoći pojedincima i privatnim kompanijama, potpore i subvencije dodjeljuju vlade i ministarstva dva entiteta, deset kantona te 143 grada i opštine, uglavnom kroz zasebne programe. Riječ je o desetinama hiljada pojedinačnih malih iznosa, najčešće od nekoliko hiljada do 200.000 eura.
Najveći pojedinačni iznosi državne pomoći izdvajaju se za poljoprivredu, iako BiH uvozi između 80 i 92 odsto hrane, zavisno od godine.
ŠTA JE CILJ EU, A ŠTA BIH?
U Evropskoj uniji jedan od ključnih kriterijuma za odobravanje državne pomoći jeste „podsticajni efekat“. Država mora dokazati da bi se određena investicija, projekat ili razvojna aktivnost teško realizovali bez subvencije.
Ekonomisti upozoravaju da se u BiH takve procjene uglavnom ne sprovode, iako napominju da je teško uporediti BiH sa najvećim evropskim ekonomijama.
„Prema teoriji liberalne ekonomije, državne subvencije ne bi trebalo da budu česta praksa jer remete funkcionisanje osnovnih mehanizama tržišne privrede“, rekao je za Radio Slobodna Evropa Saša Grabovac iz Udruženja ekonomista Republike Srpske „SWOT“.
Grabovac ističe da su globalna finansijska kriza, pandemija koronavirusa i geopolitički sukobi posljednjih godina doveli do snažnijih državnih intervencija čak i u tradicionalno liberalnim ekonomijama kao što su SAD, Velika Britanija ili Njemačka, a ne samo u socijalističkim zemljama poput Kine ili nerazvijenim poput BiH.
Prema njegovim riječima, ključna razlika je u tome što one državnu pomoć koriste za razvoj tehnologija budućnosti i stvaranje novih tržišta, kroz međusobno koordinisane politike i jasno definisane ciljeve.
„I kod nas se grantovi daju za neke industrije ili socijalne grupe kao što su mladi, ali nažalost u velikoj većini slučajeva ti grantovi ne budu svrsishodno upotrijebljeni, već se daju tamo gdje je to politički profitabilno ili zarad drugih ciljeva“, kaže Grabovac.
BiH, za razliku od Njemačke ili Francuske, ima slabiju industriju koja je uglavnom naslijeđena još iz perioda bivše Jugoslavije, visoku zavisnost od javnog sektora i složen sistem uređenja sa više nivoa vlasti.
Velike evropske kompanije poput Airbusa, BMW-a i Michelina učestvuju u zajedničkim projektima razvoja vodoničnih tehnologija, baterija za električne automobile i kompjuterskih čipova, koje EU smatra ključnim za buduću konkurentnost.
Takvi programi u BiH ne postoje.
