Estonija vjeruje da budućnost obrazovanja neće biti izgrađena izbacivanjem vještačke inteligencije iz učionica, već njenim stavljanjem u samo središte nastave. Umjesto pokušaja da spriječe učenike da koriste vještačku inteligenciju, škole bi, smatra estonska ministarka obrazovanja i istraživanja Kristina Kallas, trebalo da ih nauče kako da generativni AI koriste u svoju obrazovnu korist.
“Ako vještačku inteligenciju regulacijom izbacite iz škola, rizikujete ozbiljan kognitivni pad jer će je učenici svakako koristiti”, rekla je Kallas za Politico.
Ta filozofija stoji iza jednog od najambicioznijih evropskih nacionalnih eksperimenata u obrazovanju uz pomoć vještačke inteligencije, partnerstva između Talina i OpenAI, kompanije Sema Altmana, kojim će prilagođena obrazovna AI platforma biti uvedena u sve estonske srednje škole.
Estonija je među najspremnijim državama za prihvatanje vještačke inteligencije. Prema podacima Eurostata, čak 23,4 odsto estonskih kompanija koristilo je AI tokom 2025. godine, što je iznad evropskog prosjeka od 20 odsto. Talin je već poznat kao tehnološki centar, tamo je nastao nekadašnji telekomunikacioni gigant Skype, a danas su u gradu smještene uspješne tehnološke kompanije poput Bolta i Veriffa.
Oko polovine od ukupno 20.000 estonskih srednjoškolaca već koristi novu AI platformu, dok bi ostatak trebalo da joj se pridruži tokom ljeta. Stručne škole biće uključene tokom naredne školske godine.
Program predstavlja značajan zaokret u odnosu na pristup koji preovladava u ostatku Evrope, gdje se vještačkoj inteligenciji u obrazovanju uglavnom pristupa oprezno, a fokus je često na otkrivanju varanja uz pomoć AI.
“To je pogrešna borba”, smatra Kallas, koja predaje i na Universitu Tartu. Nakon što je primijetila da studenti tradicionalne zadatke prepuštaju generativnoj vještačkoj inteligenciji, prilagodila je sopstvene metode predavanja kako bi tehnologiju integrisala u nastavu.
“Pravo pitanje nije kako zadržati AI van učionice, već kako ga uključiti u proces učenja tako da ubrzava i podstiče kognitivni razvoj, umjesto da zamjenjuje razmišljanje”, rekla je ona.
Vještačku inteligenciju upoređuje sa kalkulatorom, tehnologijom koja je u početku izazivala strah, a danas je prihvaćen alat u nastavi. Ipak, upozorava da njena vrijednost zavisi od toga kako i kada se koristi.
Ističe i da se AI ne bi smio uvoditi prerano. Djeca najprije moraju razviti osnovno znanje, pismenost, matematičke vještine i socijalno-emocionalne sposobnosti prije nego što vještačka inteligencija postane koristan alat.
SLIČNI SPORAZUMI SA SLOVAČKOM I GRČKOM
“Ako nemate osnovnu strukturu znanja, ne možete razviti kritičko razmišljanje. Morate znati kada je počeo Drugi svjetski rat, jer neke stvari jednostavno morate znati napamet”, rekla je.
Ministri obrazovanja 27 država članica EU trebalo bi u utorak da usvoje zajednički stav o korišćenju vještačke inteligencije u obrazovanju, uz poziv na “etičan, bezbjedan i čovjeku usmjeren pristup AI- u obrazovanju”, koji uključuje razvoj digitalnih vještina i AI pismenosti.
Estonska inicijativa istovremeno služi i kao istraživački projekat o tome kako vještačka inteligencija utiče na proces učenja.
Prema sporazumu sa OpenAI, podaci učenika uneseni u obrazovnu platformu ostaće pod kontrolom Estonije i neće se koristiti za treniranje širih modela kompanije. Istraživači će analizirati anonimizovane obrasce korišćenja kako bi proučili na koji način učenici koriste AI – šta pitaju, koliko dugo komuniciraju s njim i da li ga koriste za dublje rasprave ili samo površinsku provjeru činjenica. Rezultati će biti objavljeni u okviru naučne studije.
Za OpenAI, dogovor sa Estonijom dio je šire strategije sklapanja partnerstava sa vladama radi širenja vještačke inteligencije u školama. Slične sporazume kompanija je već postigla sa Grčkom i Slovačkoma.
ZABRANE SU POGREŠAN PUT
Sve se događa u trenutku kada Evropa raspravlja o ograničavanju vremena koje maloljetnici provode pred ekranima, ali Kallas smatra da se rasprava vodi oko pogrešnog pitanja.
“Nije problem količina vremena pred ekranom, već svrha i pedagoška strategija koja stoji iza toga”, rekla je.
Dodaje da su raniji pokušaji digitalizacije često propadali jer su škole samo prebacivale udžbenike i radne listove na tablete, bez promjene načina predavanja. Ona zagovara kombinovani model u kojem učenici i dalje koriste rukopis i bilješke za razvoj memorije, dok se digitalni alati koriste za testiranje, povratne informacije i vođeno učenje uz pomoć vještačke inteligencije.
Druge evropske vlade pažljivo prate estonski model. Kallas kaže da ministri obrazovanja širom Evrope pokazuju veliko interesovanje, posebno u trenutku kada mnoge države idu u suprotnom smjeru – ograničavajući upotrebu pametnih telefona u školama ili raspravljajući o strožim pravilima za društvene mreže.
