Između kontinuiteta i borbe za preživljavanjem, punih sala i praznih džepova, između političkih odluka i umjetničkih potreba…, i brojnih drugih krajnosti, crnogorski teatar opstaje uprkos svemu i danas dočekuje Svjetski dan pozorišta.
To se zaključuje iz razgovora sa direktorima nekolicine pozorišnih kuća u Crnoj Gori, a povodom Svjetskog dana pozorišta koji se od 1962. godine, širom svijeta, tradicionalno obilježava 27. marta, na inicijativu Međunarodnog pozorišnog instituta.
O ulozi i položaju pozorišta, izazovima i problemima, za “Vijesti” govore: direktor Crnogorskog narodnog pozorišta (CNP) Ilija Subotić, direktor Kraljevskog pozorišta Zetski dom Luka Radović, direktorica Gradskog pozorišta Podgorica Sandra Vujović i umjetnički direktor Nikšićkog pozorišta Janko Jelić. O svemu tome, ali iz perspektive nezavisne scene, za “Vijesti” priča direktorica Dramskog studija “Prazan prostor” Marija Backović.
Po dva nacionalna i gradska
Subotić ističe da je o pozorištu u Crnoj Gori generalno teško govoriti, jer se svodi na dvije nacionalne teatarske kuće: Crnogorsko narodno pozorište na čijem je čelu i Kraljevsko pozorište “Zetski dom” kojim je prethodno upravljao, uz koje stoje dva gradska teatra, u Podgorici i Nikšiću.
“Takav institucionalni okvir nameće potrebu strateškog promišljanja i preispitivanja razvoja pozorišne djelatnosti u Crnoj Gori, na način koji bi obezbijedio i stvorio uslove za uspostavljanje novih pozorišnih ustanova u gradovima na jugu i sjeveru države u kojima za to postoje infrastrukturne predispozicije. Tek nakon toga mogli bismo da govorimo o ulozi i položaju pozorišta u Crnoj Gori u punom kapacitetu”, sugeriše Subotić.
U odnosu na postojeću institucionalnu infrastrukturu, on ocjenjuje da CNP predstavlja krovnu teatarsku kuću u Crnoj Gori, što njegovu društvenu ulogu i položaj čini kompleksnim i odgovornim.
Uloga važna, šarenolika, benigna
Direktori sve četiri teatarske kuće su usaglašeni da je uloga pozorišta višeslojna i važna za kulturu i ukupan društveni kontekst. Radović podsjeća na posebnu ulogu teatra u Crnoj Gori.
“U zemlji naše veličine, pozorište ima dodatnu odgovornost da ponudi snažan i stabilan kulturni temelj na kojem se gradi društveni identitet. Ono nije samo prostor umjetničkog izraza, već treba da bude i prostor dijaloga, orijentacije, kritičkog mišljenja i kulturnog sazrijevanja – mjesto gdje se preispituju modeli ponašanja, ali i afirmišu univerzalne vrijednosti”, poručuje Radović.
Subotić dodaje da ne treba zanemariti ni edukativnu ulogu pozorišta, kao ni ulogu očuvanja kulturnog identiteta, stvaralačkog i umjetničkog nasljeđa, te socijalnu ulogu, budući da predstavlja mjesto susreta i sredstvo povezanosti među ljudima.
Backović ocjenjuje da je položaj pozorišne umjetnosti marginalizovan i ugušen, a kao glas nezavisne scene sumira ulogu pozorišta u Crnoj Gori.
“U ovom momentu je ta uloga veoma šarenolika, ali dominantno benigna. Pozorište, koje je oduvijek tokom istorije imalo političku i aktivističku oštricu i direktno ili subverzivno uticalo na zajednicu unutar koje postoji, danas je dominantno zabavljačko, površno, samozadovoljno i podilazeće”, kaže ona.
Ističe da često čujemo frazu da treba vratiti publiku u pozorište, a ona upućuje “da pozorište treba vratiti narodu” i raditi na edukaciji i razvoju publike.
“Fascinantno je kako pozorište u Crnoj Gori uspijeva da bude elitističko-provincijalno, valjda je to odraz nas samih”, ocjenjuje direktorka “Praznog prostora”.
Teatar, kao i običan čovjek, kuburi sa budžetom
Kao i u prošlosti, tako se i danas pozorište u Crnoj Gori suočava sa brojnim problemima, smatra Vujović. Najveći izazov je mali budžet za kulturu, ocjenjuje ona, ali i laki i brzi sadržaji koje nude televizija i društveni mediji. Ipak, višedecenijsko čekanje Gradskog pozorišta na sopstveni krov, možda je najbolja ilustracija opšteg stanja.
“Činjenica da duže od decenije Gradsko čeka svoju zgradu, govori mnogo više od same infrastrukturne potrebe. Ona govori o odnosu prema kulturi u širem društvenom kontekstu”, ocjenjuje Vujović i dodaje da je ohrabrujuće to što pozorište nikad ne gubi snagu, uticaj i publiku.
Radović potvrđuje da su najveći izazovi svakako finansijske i infrastrukturne prirode, ali i potreba za sistemskim pristupom razvoju kulture.
“Pozorište zahtijeva kontinuirana ulaganja – ne samo u produkciju, već i u tehničke kapacitete, edukaciju kadra i promociju. Kada je riječ o radu Kraljevskog pozorišta Zetski dom, izazov je i balans između očuvanja tradicije, kao najstarije pozorišne institucije u Crnoj Gori, i potrebe za savremenim, inovativnim pristupom”, ističe Radović.
Jelić podsjeća da je život pozorišta – slika zajednice.
“Pozorište u Crnoj Gori živi kao što živi i svaki običan čovjek. Traje uprkos nedaćama. Nosi se sa brojnim nedostacima. Pokušava svakodnevno da se opravda za sopstveno postojanje. Često je rastrzano u unutrašnjim neslaganjima i lutanjima. Jednostavno, pozorištu i pozorišnim radnicima nije lako, ali u tome ima nečeg podvižničkog, da ne kažem herojskog”, smatra umjetnički direktor Nikšićkog pozorišta i dodaje:
“Sve što vidite kao svoj problem, naći ćete i na sceni i oko scene. Manjak sredstava, finansijskih i tehničkih. Često i manjak kadra. Nerijetko i nerazumijevanje za umjetnike. Ali, najveći izazovi i problemi pozorišta su u samoj kući. Najteže je ono što je i najljepše. Naći pravi tekst, pravog reditelja, napraviti pravu glumačku podjelu i sve to složiti tako da zaintrigira publiku, pa onda i stručnu javnost”, kaže Jelić i najavljuje novu predstavu.
Nezavisna scena bez elementarnih uslova
Borba za opstanak i kontinuitet, neuporedivo je teža na nezavisnoj sceni.
“Razvijati nešto što ne postoji i decenijama posvećeno raditi u neuslovima, a da iznova morate objašnjavati ili dokazivati svoj rad, bez ikakvih izgleda za promjenama, demotivišuća je za svakog, osim za ekstremne entuzijaste”, kaže Backović.
Ona podsjeća da Dramski studio Prazan prostor nema elementarne uslove za rad: kancelarijski, skladišteni ili scenski prostor…
“Sistem nas ne prepoznaje ni u jednom segmentu, osim kada nas treba istaći kao pozitivan primjer. Zaista mislim da jesmo najpozitivniji primjer kulturnog stvaralaštva – bez prostora, finansijskih i tehničkih resursa neki od nas su više promovisali kulturu Crne Gore i stvaralaštvo nego svi megalomanski institucionalni sistemi zajedno. Valjda zato i ne postoji briga za nas – bravo, samo nastavite, sjajni rezultati u uslovima golog preživljavanja”, sumira ona i opisuje uslove u kojima rade…
Podsjeća i da predstava “Čarobni brijeg” u režiji Mirka Radonjića od premijere u oktobru 2025. godine nijednom nije izvedena, jer nemaju vlastiti prostor, a ni iz jednog pozorišta nijesu dobili poziv. Predstavu “Smrt u Dubrovniku” u režiji Petra Pejakovića izvode samo van Crne Gore, uz podršku međunarodnih donatora, priča Backović i ističe da je “Prazan prostor” prepoznatiji u međunarodnim, nego domaćim okvirima.
24.03.
Tone instalacije na bijenalu u Veneciji
Kao najkompleksniji umjetnički projekat od kada se Crna Gora predstavlja na Bijenalu savremene umjetnosti u Veneciji, opisan je upravo ovogodišnji, “Out of the Blue, I Swept Away” (Nesputan, ja lebdim) umjetnika Siniše Radulovića i kustoskinje Svetlane Racanović.
Predstavljanje crnogorskog paviljona na 61. izdanju Bijenala u Veneciji organizovano je na jučerašnjem događaju u Muzičkom centru Crne Gore, a tom prilikom govorili su autori koncepta Radulović i Racanović, direktor Muzeja savremene umjetnosti Crne Gore (MSUCG) Vladislav Šćepanović i ministarka kulture i medija Tamara Vujović.
Bijenale traje od 8. maja do 2. novembra, a MSUCG će tokom narednih dana ozvaničiti i datum svečanog otvaranja crnogorskog paviljona. Ovogodišnji koncept “In Minor Keys” (U molskim ključevima), postavila je kustoskinja Koyo Kouoh koja je iznenada preminula, ali je njen tim, zajedno sa saradnicima, odlučio da sprovede koncept po njenoj zamisli.
Crnogorski paviljon biće smješten u izložbenom prostoru ArteNova, na atraktivnoj lokaciji Campo San Lorenzo u Veneciji, gdje se država predstavila i na Bijenalu arhitekture 2025. Cijena zakupa prostora iznosi 115.000 eura, a troškove dijele Ministarstvo kulture i medija i Ministarstvo prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine, rekla je Vujović. Ona je navela da je crnogorski projekat “koncipiran kao prostorno i perceptivno iskustvo koje zahvata temeljne tenzije između zatvorenog i otvorenog, fiksiranog i fluidnog”.
MSUCG ima ulogu izvršnog producenta i organizatora učešća Crne Gore na Bijenalu, a komesar paviljona je direktor Šćepanović koji je kazao da Muzej izdvaja nešto više od 50.000 eura. On je podsjetio da je MSUCG još nakon odluke žirija o izboru projekta upriličio zvanično predstavljanje, navodeći da je od posebne važnosti upoznavanje šire javnosti sa umjetničkim konceptom.
“Projekat je izuzetno kvalitetan, ali je možda i najteži za izvođenje u Veneciji u istoriji crnogorskog predstavljanja, u ovih zadnjih 20 godina. Otkriću vam da devet tona moramo da prevezemo kroz uske kanale Venecije, što će biti ozbiljan i umjetnički, ali i produkcijski i logistički poduhvat koji često ne izvode ni mnogo veće zemlje sa mnogo većim finansijskim potencijalom”, naveo je Šćepanović ističući i da je “izbjegnuta svaka politizacija Venecijanskog bijenala” u Crnoj Gori.
Racanović je navela da je njihov “projekat teškaš” evoluirao od prvobitne ideje, te da su odlučili da ga ne prilagođavaju prostoru…
“Izuzetno je važan bio naš odlazak u Veneciju i posjeta novom prostoru koji sada funkcioniše kao naš paviljon. Shvatili smo da ne želimo da uklapamo naš projekat u taj prostor i robujemo diktatu arhitektonskih parametara, već da na izvjestan način angažujemo i proigramo taj prostor, da učinimo da on radi u korist našeg rada, ali i da ga učinimo podesnim upravo za to razvijanje i konceptualno uozbiljavanje našeg rada, te da učinimo da on na pravi način ugosti naš, u materijalnom i fizičkom smislu, jako zahtjevan projekat”, istakla je kustoskinja.
Ona je podsjetila da je “Out of the Blue, I Swept Away” multimedijalna, masivna instalacija sastavljena iz više materijalnih, simboličkih i značenjskih registara, a “srce rada” je centralna instalacija koja ima svoj podzemni i nadzemni dio o čemu je na prethodnom predstavljanju detaljnije govorila. Sada je predstavila i novitet u umjetničkom segmentu postavke, a to je serija fotografija nastalih u analognoj tehnici mokrog kolodijuma.
“To nije jedina analognost koju uvodimo, tu je i predmet koji visi u prostoru, a u pitanju je vintidž aparat za uvećavanje fotonegativa. On je tu kao neki neidentifikovani antigravitacijski objekat i projektovaće na podu fotografiju jedne procvjetale grane trešnje”, navela je Racanović i istakla da žele da spoje “molske tonalitete sa durskim”.
“Da imamo i melanholično, ali i vedrinu i da u stvari taj horizont koji stalno želimo da forsiramo i da senzibilizujemo, bude ta linija povezivanja: digitalnog i analognog, prirode i kulture, čovjeka i aparata/mašine i konačno, tog ljudskog i kosmičkog”, poručila je ona.
Ključ svega toga je posmatrač, naglašava Radulović, koji upotpunjuje kako samu instalaciju, tako i kompletnu priču crnogorskog paviljona u Veneciji.
“Inicijalna ideja je bila zapravo da se sama percepcija i odnos posmatrača u prostoru na neki način preispita i istraži. Mislim da je veoma bitno da posmatrač uvidi da ispod njega postoje neke minijature, za šta mu treba vremena… S druge strane, kontrast u toj nekoj praznini i mračnijem smjeru – svako će vidjeti da je to jedno ogromno tijelo koje je višestruko veće od njega samog. I u toj percepciji, spoznaji dva kontrasta, publika na neki način postaje vantjelesna, jer ne može da prepozna i spozna sopstvenu veličinu… Sami posmatrači su završni dio rada, jer i njegov zvuk, korak i percepcija postaju sastavni dio same instalacije”, objasnio je Radulović.
