Povodom 31. godišnjice vojno-policijske operacije „Oluja“, Centar za građansko obrazovanje (CGO) pozvao je institucije i političke aktere u regionu da doprinesu rasvjetljavanju sudbine nestalih, procesuiranju odgovornih i unapređenju obrazovanja o ratovima devedesetih.
Iz te nevladine organizacije upozorili su da pitanja nestalih i raseljenih osoba, procesuiranja ratnih zločina, reparacija i dostojanstvene memorijalizacije nijesu u potpunosti riješena ni nakon više od tri decenije.
„Dostojanstveno sjećanje na žrtve podrazumijeva odbacivanje njihove političke zloupotrebe i izgradnju kulture sjećanja zasnovane na činjenicama, poštovanju ljudskih prava i odgovornosti za počinjene zločine“, saopštila je saradnica na programima CGO-a Maja Marinović.
PROTJERANO OKO 200.000 LJUDI
Operacija „Oluja“ sprovedena je od 4. do 7. avgusta 1995. godine. Počela je napadom na Knin i označila kraj samoproglašene Republike Srpske Krajine, ali i početak masovnog egzodusa srpskog stanovništva iz tog područja.
Iz CGO-a navode da su tokom operacije i u periodu koji je uslijedio počinjeni brojni zločini nad civilima srpske nacionalnosti i njihovom imovinom.
Procjenjuje se da je protjerano oko 200.000 ljudi, uglavnom u Bosnu i Hercegovinu, Srbiju i druge države nastale raspadom Jugoslavije. Prema izvještaju Hrvatskog helsinškog odbora, spaljeno je najmanje 22.000 kuća, dok su mnoge opljačkane ili uništene.
Centar za suočavanje s prošlošću – Dokumenta iz Zagreba evidentirao je 1.747 žrtava srpske i 466 žrtava hrvatske nacionalnosti tokom „Oluje“ i u periodu koji je uslijedio. Među stradalima srpske nacionalnosti najveći broj čine civili, dok među hrvatskim žrtvama preovlađuju pripadnici oružanih snaga.
OSLOBAĐAJUĆE PRESUDE NIJESU PROMIJENILE ČINJENICE O STRADANJIMA
Pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju za zločine počinjene tokom i nakon „Oluje“ optuženi su Ante Gotovina, Ivan Čermak i Mladen Markač.
Gotovina i Markač su prvostepenom presudom iz 2011. osuđeni na 24, odnosno 18 godina zatvora, dok je Čermak oslobođen. Žalbeno vijeće MKSJ-a oslobodilo je 2012. godine Gotovinu i Markača.
Iz CGO-a su ocijenili da je ta presuda izazvala brojne kontroverze jer su raspravno i Žalbeno vijeće, na osnovu istih činjenica i istog prava, došli do dijametralno suprotnih zaključaka o ključnim pitanjima.
„Oslobađajuće presude nijesu izmijenile činjenice o ljudskim stradanjima niti umanjile potrebu da se odgovornost za počinjene zločine utvrđuje kroz pravosudne institucije“, naglasili su iz CGO-a.
Prema podacima navedenim u saopštenju, hrvatskim tužilaštvima podnijeto je 6.390 krivičnih prijava za zločine počinjene tokom i nakon „Oluje“, dok je osuđeno 2.380 osoba. Međutim, nema dostupnih informacija o identitetu osuđenih i konkretnim krivičnim djelima za koja su odgovarali.
DVIJE KOMEMORACIJE I DVA POGLEDA NA ISTI DOGAĐAJ
Hrvatska 5. avgust obilježava kao Dan pobjede i domovinske zahvalnosti i Dan hrvatskih branitelja, dok Srbija 4. avgust obilježava kao Dan sjećanja na stradale i prognane Srbe. CGO ocjenjuje da ove različite perspektive odražavaju suprotstavljena kolektivna sjećanja i politička tumačenja, u kojima su iskustva žrtava, potreba za pomirenjem i izgradnjom povjerenja često potisnuti u drugi plan.
„Ono što ostaje nesporno jesu ljudske žrtve, izgubljeni domovi i razaranja, zbog čega je cjelovito sagledavanje svih činjenica jedini odgovoran pristup prošlosti“, poručili su iz te organizacije.
Navode da žrtve i njihove porodice i danas čekaju punu pravdu, dok politička instrumentalizacija ratnih stradanja dodatno otežava suočavanje s prošlošću i pomirenje u regionu.
„Sudski epilozi i različita politička tumačenja ne mogu promijeniti činjenicu da su tokom i nakon operacije počinjeni teški zločini nad civilima niti umanjiti patnju ljudi koji su izgubili članove porodice i domove. Zato je odgovornost država da, bez obzira na nacionalnost žrtava, obezbijede istinu, pravdu i dostojanstveno sjećanje“, ističe se u saopštenju.
MANJE OD POLOVINE MLADIH O „OLUJI“ UČILO U ŠKOLI
Istraživanja CGO-a pokazuju da je blizu 70 odsto punoljetnih građana Crne Gore upoznato sa operacijom „Oluja“, ali da među mladima postoje značajne praznine u znanju.
Manje od polovine mladih, odnosno 46,7 odsto, navodi da je o „Oluji“ učilo tokom školovanja, dok 44 odsto kaže da nije upoznato sa tim događajem.
Prema ocjeni CGO-a, ovi nalazi potvrđuju potrebu da obrazovni sistem mladima ponudi znanje zasnovano na provjerenim činjenicama i kritičkom razumijevanju ratova devedesetih, umjesto da im političke interpretacije i selektivni narativi budu glavni izvori informacija.
„Samo suočavanje s prošlošću zasnovano na istini, pravdi i empatiji može biti temelj trajnog pomirenja i povjerenja među društvima u regionu“, zaključila je Marinović.
