Ugovor o pristupanju Crne Gore Evropskoj uniji mogao bi da sadrži pravno obavezujuću klauzulu o zabrani nazadovanja u vladavini prava, sa automatskim mehanizmom sankcija pred Sudom pravde EU, kazao je Stiven Blokmans iz briselskog Centra za studije evropske politike (CEPS).
Prema njegovim riječima, na stolu je i ideja da nove članice, uključujući Crnu Goru, poslije ulaska privremeno ostanu bez prava veta u Savjetu EU.
Ambasadori zemalja članica u COREPER-u odobrili su 22. aprila formiranje ad hok radne grupe za izradu Ugovora o pristupanju Crne Gore, prve takve od 2013. godine, a grupa je počela sa radom sredinom maja.
Od tada je Podgorica na četiri Međuvladine konferencije zatvorila dodatna poglavlja, tako da je 14. jula, zatvaranjem poglavlja 8 (Konkurencija) i 29 (Carinska unija), broj privremeno zatvorenih poglavlja narastao na 18 od ukupno 33 otvorena.
Vlada najavljuje da bi pregovarački proces mogao biti okončan do kraja godine, sa članstvom u vidu do 2028, dok sam Ugovor, iako se piše paralelno, može biti finalizovan tek pošto se zatvore sva poglavlja.
Blokmans za portal Rmedia objašnjava odakle dolazi pritisak za oštrijim pravilima: “Većina država članica želi da stavi snažniji akcenat na zaštitu principa demokratije i vladavine prava. S obzirom na zabrinutost zbog ozbiljnog nazadovanja u ovim oblastima u slučajevima Mađarske i Slovačke, kao i zbog neefikasnosti postpristupnog Mehanizma saradnje i verifikacije za Bugarsku i Rumuniju, nije iznenađujuće što žele da iskoriste pregovore o Ugovoru o pristupanju Crne Gore kako bi predložile izmjene u načinu sprovođenja ‘temeljnih’ kriterijuma za članstvo u Evropskoj uniji.”
Prema njegovom mišljenju, ono što se dogovori za Crnu Goru neće ostati izolovan presedan.
“Ugovor o pristupanju sa Crnom Gorom će, bez sumnje, poslužiti kao model za niz drugih zemalja kandidata u vezi sa kojima postoje ozbiljne sumnje u pogledu korupcije i slabosti pravosudnih sistema, poput Albanije i Ukrajine. U tom smislu, očekujem da će postojeće zaštitne klauzule koje se odnose na pravosuđe i unutrašnje poslove, slobodu kretanja radnika i unutrašnje tržište biti dodatno pooštrene”, ocjenjuje Blokmans.
Najveću novinu vidi u instrumentu koji do sada nije postojao u ovakvom obliku.
“Posebna novina mogla bi biti uvođenje klauzule o zabrani nazadovanja kao pravno obavezujuće norme. Ona bi podrazumijevala zabranu nazadovanja u poštovanju vrijednosti Evropske unije, uključujući vladavinu prava, nakon pristupanja Uniji, uz automatski mehanizam reagovanja. To bi značilo pokretanje istrage o navodnim povredama i započinjanje postupka zbog kršenja prava EU pred Sudom pravde Evropske unije, koji bi mogao izreći novčane kazne državama koje prekrše obaveze”, ističe ovaj viši istraživač CEPS-a u Briselu.
Blokmans objašnjava zašto smatra da je ovakav mehanizam efikasniji od postojećeg: “Takvo rješenje zaobišlo bi odlučivanje Savjeta EU prema članu 7 Ugovora o Evropskoj uniji, koje je poznato po tome što je podložno blokadi zbog zahtjeva za gotovo jednoglasnim odlučivanjem. Naime, dovoljno je da jedna druga država članica zaštiti državu protiv koje se vodi postupak kako bi spriječila izricanje sankcija od strane ostalih članica, kao što je bio slučaj kada je Slovačka štitila Mađarsku”.
Osim novog mehanizma sankcionisanja, Blokmans ukazuje i na ideju koja bi mogla direktno pogoditi crnogorsku poziciju u Savjetu EU nakon ulaska: “U više neformalnih dokumenata (‘non-papers’) koje je pripremilo i distribuiralo nekoliko država članica, razmatra se i mogućnost uvođenja privremenog prelaznog aranžmana prema kojem bi budućim državama članicama, nakon pristupanja, privremeno bila uskraćena prava veta u odlučivanju u Savjetu EU. Takav model su još 2023. godine zagovarali CEPS i Centar za evropske politike (CEP) iz Beograda u svom modelu faznog pristupanja Evropskoj uniji.”
On objašnjava i svrhu takvog privremenog ograničenja: “Cilj ovog rješenja bio bi da se spriječi povećanje broja država koje mogu da blokiraju odluke vetom, ali i da se podstakne nastojanje većine država članica da se kvalifikovana većina učini standardnim načinom odlučivanja u Savjetu EU. Ovo privremeno odstupanje automatski bi prestalo da važi ukoliko do zajednički dogovorenog roka ne budu sprovedene odgovarajuće reforme u načinu odlučivanja”.
