Jezik ranjava ne manje nego mač. Navedena latinska maksima ukazuje koliku snagu riječ može imati. Istorija civilizacije je ništa drugo do konstantni ciklus borbe za slobodu riječi s jedne i njenog ugnjetavanja, sa druge strane. A u srži svakog sukoba je spor, oko nečega, oko nekoga. Da bi se spor riješio, pored dvije sukobljene strane, potrebno je da postoji treća strana, arbitar, koja treba da garantuje da rješenje važi za obje strane, čak i onda kada to nije po volji nijedne od njih. Međutim, jedna strana mora da inicira njegovo rješenje. U uređenim društvenim i pravno-političkim sistemima, ta strana je uglavnom tužilac, druga strana je tuženi, a treća strana – sud. Ista formula važi i kod strateških tužbi protiv učešća javnosti, poznatijih pod akronimom SLAPPs.
ŠTA SU SLAPPs?
SLAPPs (skraćeno na engl. Strategic Lawsuits Against Public Participation), prevedeno – strateške tužbe protiv učešća javnosti je termin koji je zadužbina američkih univerzitetskih profesora Džordža. V. Pringa i Penelopi Kanan.
SLAPPs dakle jesu tužbe, ali njihova specifičnost se odnosi na to da ih pokreću pojedinci ili organizacije sa velikim društvenim ili političkim uticajem, protiv novinara, predstavnika civilnog sektora i drugih subjekata koji izražavaju kritički stav o nekom pitanju od političkog interesa ili društvenog značaja. Suština SLAPP tužbe nije nužno pravna pobjeda, već stvaranje pritiska na kritičare.
Takvi postupci često su skupi, dugotrajni i iscrpljujući, pa i kada nemaju jaku pravnu osnovu, cilj je jasan: ućutkivanje ili obeshrabrivanje daljeg javnog djelovanja. Zbog toga, suštinski gledano, SLAPP tužbe su tužbe protiv javnog diskursa, kritičke misli i u krajnjem, tužbe protiv same demokratije. Iz tih razloga, one su strateške – njihov cilj je podrivanje svih navedenih vrijednosti, kroz prizmu pojedinaca koji iste brane.
Jedan od najpoznatijih slučajeva SLAPP tužbi je Mek-Lajbel, koji se odnosi na seriju tužbi koje je čuveni međunarodni konglomerat brze hrane MekDonalds podnosio protiv aktivista Helen Stil i Dejvida Morisa iz Londona, u postupcima koji su trajali godinama, samo zato što su aktivisti dijelili letke pod nazivom „Šta nije u redu sa MekDonalds-om?“, u kojima su tvrdili da kompanija, u svom radu, između ostalog, šteti životnoj sredini, loše postupa prema životinjama, eksploatiše radnike i promoviše nezdravu hranu.
Kompanija je formalno dobila spor koji je trajao godinama, ali je iznos dosuđene naknade štete bio znatno manji od onog koji je MekDonalds tražio. Iz tog razloga, Stil i Moris su se obratili Evropskom sudu za ljudska prava, koji je utvrdio da je došlo do povrede njihovog prava na pravično suđenje i slobodu izražavanja iz članova 6 i 10 Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava, a čija odluka predstavlja jedan od najznačajnijih standarda u zaštiti od SLAPP tužbi.
SLUČAJ DAFNE KARUANE GALICIJE
Nadaleko je čuven slučaj malteške novinarke Dafne Karuane Galicije, protiv koje je vođena serija građanskih i krivičnih tužbi za klevetu, koje su podnosili političari, biznismeni i finansijske institucije, zbog toga što se novinarka bavila istraživačkim novinarstvom na teme korupcije u politici, veza vlasti i biznisa, te sumnjivih finansijskih transakcija i ofšor struktura. Dafne je ubijena 2017. godine u automobil-bombi, dok su protiv nje još uvijek bili u toku sudski postupci. Njena smrt izazvala je veliki politički i međunarodni skandal i istrage o korupciji na Malti. U trenutku njene smrti, tužbu protiv nje je podnijela malteška Pilatus banka, koju je Dafne često kritikovala, što je dovelo do dekriminalizacije klevete u toj državi. Navedeni primjeri jasno ukazuju na to koliko su ove tužbe sredstvo pritiska i zastrašivanja, finansijskog i psihičkog iscrpljivanja tuženih, te na potrebu njihove regulacije.
Prema istraživanju „SLAPP tužbe u Evropi – demokratija na optuženičkoj klupi“, u izdanju međunarodne nevladine organizacije „Koalicija protiv SLAPP tužbi u Evropi“ i fondacije „Dafna Karuana Galicija“, za 2025. godinu, dokumentovani SLAPP slučajevi dostigli su broj od 1.303 od 2010. godine, pri čemu je samo u 2024. godini podnijeto 167.
Problem kod SLAPP tužbi nije u tome što one postoje, već u činjenici da se one ne prepoznaju uvijek lako, čak i u državama sa najdužom demokratskom tradicijom. Iz tog razloga, različit je nivo njihove regulacije u uporednoj praksi. SLAPP tužbe su, na primjer, mnogo više regulisane u državama anglo-saksonskog pravnog sistema (SAD, Kanada, Australija), što je recidiv šireg konteksta koji sloboda govora uživa u tim pravnim sistemima. Npr, Prvi amandman na Ustav SAD-a pruža zaštitu slobodi govora kao gotovo apsolutnom pravu.
EU PREDVIĐA ODBACIVANJE OČIGLEDNO NEOSNOVANIH TUŽBI
S druge strane, u Evropi je situacija nešto drugačija, budući da krovni dokument u oblasti zaštite ljudskih prava u Evropi – Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda – u članu 10 uvodi taksativno navedene osnove na temelju kojih se sloboda govora može ograničiti, a to su: interesi nacionalne bezbjednosti, teritorijalnog integriteta ili javne bezbjednosti, sprečavanje nereda ili kriminala, zaštita zdravlja ili morala, zaštita ugleda ili prava drugih, sprečavanje otkrivanja obavještenja dobijenih u povjerenju, ili radi očuvanja autoriteta i nepristrasnosti sudstva.
Savjet Evrope pitanje SLAPP tužbi tretira kroz Preporuku CM/Rec(2024)2 Komiteta ministara upućenu državama članicama o suzbijanju upotrebe strateških tužbi protiv učešća javnosti (SLAPPs). Na nivou EU, prvi suštinski dokument kojim su uređene SLAPP tužbe je Direktiva (EU) 2024/1069 o zaštiti osoba koje učestvuju u javnoj debati od očigledno neosnovanih ili zloupotrebljivih sudskih postupaka (tzv. anti-SLAPP direktiva). Glavno obilježje direktive su mogućnost ranog odbacivanja očigledno neosnovanih tužbi; obaveza suda da prepozna zloupotrebu postupka; zaštitne mjere za tužene (novinare, aktiviste, medije); mogućnost da se tužiocu naloži plaćanje troškova i kazni u slučaju zloupotrebe, kao i posebna zaštita u prekograničnim SLAPP slučajevima.
Danas je krajnji rok do kojeg države članice moraju inkorporirati direktivu u svoje nacionalno zakonodavstvo. U tom pravcu, ne postoji ni jedinstven pristup njenoj inkorporaciji. Pojedine države članice, poput Irske, Švedske, Malte i Slovenije i dr., već su usvojile posebne zakone kojima je direktiva implementirana, tj. kojima su regulisane SLAPP tužbe, dok se druge, kao Francuska, Danska, Njemačka i Španija i sl., oslanjaju uglavnom na pravila građanskog (parničnog) prava, poput ranog odbacivanja tužbi kao očigledno neosnovanih ili zbog toga što predstavljaju očiglednu zloupotrebu prava, te tereta troškova postupka na tužioca.
GDJE JE CRNA GORA?
U Crnoj Gori još ne postoji jasna regulacija SLAPP tužbi, iako su se nazreli određeni koraci u pravcu njihovog regulisanja. Da ovaj problem ne zaobilazi ni Crnu Goru, potvrđuje i činjenica da se Crna Gora po prvi put našla u gore navedenoj publikaciji „SLAPP tužbe u Evropi – demokratija na optuženičkoj klupi“, gdje je predstavljena kao jedna od evropskih zemalja koje još uvijek nijesu krenule u implementaciju međunarodnih SLAPP standarda.
Problem predstavlja i pitanje nadležnosti za izradu nacrta zakona kojim se regulišu SLAPP tužbe, budući da su Zakon o parničnom postupku, koji predviđa osnovne procesne institute za odbacivanje tužbi i rano odbijanje tužbenih zahtjeva, u nadležnosti Ministarstva pravde, dok je Zakon o medijima, kojim se mogu predvidjeti dodatni zaštitni mehanizmi, u nadležnosti Ministarstva kulture i medija.
S druge strane, tu je i krucijalan značaj koji u suzbijanju SLAPP tužbi ima sudska praksa. Upravo u tome leži ključ – za efikasno rješavanje slučajeva koji se mogu okarakterisati kao SLAPP tužbe, potrebno je koordinisano djelovanje nadležnih resora u Vladi Crne Gore, kao i kontinuirana i efikasna obuka predstavnika pravosuđa.
U tom pravcu, procesni mehanizmi mogu biti sljedeći: od korišćenja i unapređenja postojećih instituta odbacivanja tužbe kao očigledno neosnovane, do onemogućavanja zloupotrebe prava. Drugi mehanizmi mogu da obuhvate garanciju tužioca za troškove postupka, odnosno obavezu da položi određeni predujam u cilju njihovog pokrića.
S druge strane, Zakon o medijima bi mogao da definiše učešće u javnoj debati i mehanizme njihove zaštite kroz hitan postupak, koji već postoji kada je riječ o zakonom zaštićenim i posebnim pravima. Sudovi bi mogli da daju dodatni doprinos u borbi protiv SLAPP tužbi na način da javno objavljuju presude u svim slučajevima koji se mogu okarakterisati kao SLAPP tužbe.
Kao država koja pretenduje i koja je na pragu pristupanja i punopravnog članstva u EU, Crna Gora ima i obavezu da svoje nacionalno zakonodavstvo uskladi sa pravnom tekovinom EU.
Još važnije, pitanje regulisanja SLAPP tužbi za Crnu Goru nije samo obaveza na EU agendi, već i civilizacijski čin i obaveza baštinjenja onih vrijednosti koje su stečene izgubljenim životima, a branjene neustrašivošću, pravom javnosti da zna i borbom za slobodu misli i izražavanja.
Autor je pravnik i stručnjak za medijsko zakonodavstvo EU
