Grijanje domaćinstava na čvrsta goriva predstavlja najveći izvor najopasnijih zagađujućih čestica u Crnoj Gori, dok Termoelektrana Pljevlja proizvodi gotovo cjelokupne emisije sumpor-dioksida, navodi se u Predlogu strategije upravljanja kvalitetom vazduha za period 2026–2029. godine, koja je usvojena na sjednici u četvrtak.
Dokument, koji je pripremilo Ministarstvo ekologije pokazuje da će država u narednim godinama morati da sprovede brojne mjere kako bi do 2030. godine ispunila znatno strože standarde Evropske unije u oblasti kvaliteta vazduha.
Strategija konstatuje da su i dalje najveći problem suspendovane čestice PM10 i PM2.5, kao i benzo(a)piren, čije su koncentracije iznad dozvoljenih vrijednosti u sjevernoj, a djelimično i u centralnoj zoni. U južnoj zoni takva prekoračenja nijesu zabilježena.
Najveći dio odgovornosti za emisije najopasnijih čestica ne pripada industriji niti saobraćaju, već domaćinstvima koja se griju na drva i ugalj. Inventar emisija pokazuje da grijanje domaćinstava proizvodi čak 84 odsto svih emisija PM2.5 čestica, 79 odsto emisija PM10 i čak 99 odsto benzo(a)pirena, koji predstavlja jedan od najopasnijih kancerogenih zagađivača vazduha.
Istovremeno, Strategija potvrđuje da je proizvodnja električne energije gotovo jedini izvor sumpor-dioksida u Crnoj Gori. Čak 99 odsto ukupnih emisija ovog polutanta potiče iz Termoelektrane Pljevlja, zbog čega se navodi da se njegovo smanjenje može postići isključivo pravilnim radom sistema za odsumporavanje ili prestankom rada postrojenja.
Posebno je analiziran događaj iz decembra prošle godine, kada je nakon probnog puštanja u rad Termoelektrane Pljevlja poslije ekološke rekonstrukcije došlo do ozbiljnog pogoršanja kvaliteta vazduha.
Strategija navodi da je krajem 2025. godine, nakon puštanja Termoelektrane Pljevlja u rad poslije ekološke rekonstrukcije, došlo do značajnih prekoračenja koncentracija sumpor-dioksida. U dokumentu se navodi da je postrojenje probno pušteno u rad bez obezbijeđenog funkcionisanja sistema za odsumporavanje otpadnih gasova, što je dovelo do povećanih emisija.
U dokumentu se najavljuje da Crnu Goru od 2030. godine očekuju znatno stroži evropski standardi kvaliteta vazduha. Nova Direktiva EU prepolovljuje dozvoljene godišnje koncentracije suspendovanih čestica PM10 i PM2.5, pa će umjesto sadašnjih 40 mikrograma po kubnom metru za PM10 biti dozvoljeno najviše 20, dok će granica za PM2.5 biti smanjena sa 20 na 10 mikrograma po kubnom metru. Ocjenjuje se da će posebno u sjevernoj i centralnoj zoni biti veoma teško ispuniti ove standarde bez dodatnih mjera.
Analiza stanja pokazuje da su u periodu od 2020. do 2024. godine prekoračenja koncentracija PM10 i PM2.5 kontinuirano bilježena u sjevernoj zoni kvaliteta vazduha, dok je benzo(a)piren iznad ciljnih vrijednosti registrovan i u sjevernoj i u centralnoj zoni tokom svih pet posmatranih godina.
Iako dokument konstatuje da je kvalitet vazduha danas bolji nego prije desetak godina, posebno kada je riječ o koncentracijama suspendovanih čestica u Pljevljima i centralnoj zoni, ocjenjuje se da dosadašnji napredak neće biti dovoljan za ispunjavanje novih evropskih obaveza.
Strategija se poziva i na podatke Evropske agencije za životnu sredinu, prema kojima se u Crnoj Gori zagađenju vazduha može pripisati 182 prijevremene smrti na 100.000 stanovnika, dok prosjek država članica Evropske unije iznosi 78. To znači da je stopa prijevremenih smrti povezanih sa zagađenim vazduhom u Crnoj Gori više nego dvostruko veća od evropskog prosjeka.
Kao ključne sektore u kojima je moguće ostvariti najveće smanjenje zagađenja, Strategija prepoznaje proizvodnju električne energije, grijanje domaćinstava i drumski saobraćaj, uz dugoročni cilj usklađivanja sa evropskom politikom „nultog zagađenja“ do 2050. godine.
